Afbraak van de democratie om bezittende klasse uit de wind te houden

Kees van der Pijl

Wolfgang Streeck is directeur van het Max Planckinstituut voor Maatschappijonderzoek in Keulen en hoogleraar sociologie aan de universiteit aldaar. Met zijn boek Gekaufte Zeit, in de Engelse vertaling Buying Time, levert Streeck een belangrijke analyse van de huidige crisis. Bij iedere poging om uit die crisis te komen zijn volgens hem belangrijke elementen van de naoorlogse democratie afgebouwd. Het einde van de democratie zoals we die gewend zijn, ligt in het verschiet.

Kern van de crisistheorie in Streecks Gekaufte Zeit is de fundamentele spanning tussen kapitalisme en democratie, die na de oorlog een gelegenheidshuwelijk waren aangegaan. Aan het eind van de jaren zestig begon het kapitaal zich echter van deze democratische beperkingen te bevrijden. ‘Ont-democratisering van de economie via ont-economisering van de democratie’, wordt dit proces  genoemd in het boek waarin Streeck zijn Adorno-lezingen heeft uitgewerkt.

Adorno en zijn bekendste leerling Jürgen Habermas hebben geprobeerd na de oorlog de Frankfurter Schule, die door het nazisme in de emigratie gedreven was, weer op te bouwen. Hun crisistheorie beschouwt het kapitaal echter als een apparaat, een institutie. Maar alleen wie inziet dat het kapitaal een sociale kracht is, een ‘agentuur’ die strategisch kan denken en handelen, begrijpt hoe het zich zo’n dertig jaar na de oorlog begint te ontworstelen aan de omklemming van de democratie.

Lees verder

Het fenomeen van de contrarevolutie

Kees van der Pijl

Op de zoektocht naar de verbindende elementen tussen ‘Hitler en Mussolini’ en de autoritaire trend in het huidige kapitalisme inclusief het neofascisme en rechtspopulisme in Europa, stuitte ik op het boek van de Amerikaanse historicus Arno Mayer, Dynamics of Counterrevolution in Europe, 1870-1956 uit 1971. Je mag wel zeggen ‘boekje’, want vergeleken met de enorme boekdelen die Mayer schreef over de vredesonderhandelingen aan het eind van de Eerste Wereldoorlog, is het maar een schriftje.

In die grote handboeken schetst Mayer de wereldpolitiek van het interbellum als een uitwas van de botsing tussen de Amerikaanse president Wilson en Lenin, met als inzet het al of niet overslaan naar centraal Europa van de revolutie die in Rusland was begonnen. Later zou Mayer ook nog een geruchtmakend geschrift over de genocide op de Europese joden schrijven; daarover is hij zwaar aangevallen omdat hij, hoewel zelf als jongen maar ternauwernood aan de gaskamer ontsnapt, een criticus is van het gebruik dat Israël maakt van wat hij noemt de ‘judeocide’.

In Dynamics of Counterrevolution probeert Mayer het fenomeen van het fascisme in een breder kader te plaatsen. Fascime en nazisme, schrijft hij, moeten gezien worden als onderdeel van een permanente reactie op de dreiging van sociale verandering, die veel verder teruggaat dan 1922/1933 en die in 1945 ook niet verslagen was. Maar terwijl het communisme wel tot uitgebreide studie van revolutie aanleiding heeft gegeven, heeft het fascisme niet in dezelfde mate onderzoek van contrarevolutie in gang gezet. Je zou bijna zeggen, dat onderstreept alleen maar dat ook het academische bedrijf onderdeel is van de permanente contrarevolutie.

Lees verder

Yanis Varoufakis over de crisis in de Eurozone

Kees van der Pijl

De minister van financiën van de Syriza-regering van Griekenland, Varoufakis, heeft twee jaar geleden een boek gepubliceerd, The Global Minotaur, dat fascinerende achtergrondinformatie bevat over de huidige Eurocrisis.

De Eurozone bevat net als de naoorlogse kapitalistische wereldeconomie een fundamentele constructiefout, aldus Varoufakis. Er is geen mechanisme waarmee tussen de landen die exportoverschotten genereren (Duitsland, Nederland, enz.) en de Eurolanden die dit overschot opnemen (Frankrijk en de Zuideuropese landen), de balans kan worden hersteld. Het enige wat de deficiet-landen kunnen doen is ingaan op het aanbod om hun tekorten bij banken te financieren uit het gestaag oplopende betalingsbalansoverschot van de surpluslanden. De Griekse staatsschuld is dan ook alleen maar ‘Grieks’ omdat het land altijd de zwakste economie in deze onevenwichtige structuur van de Eurozone was. Het is ook geen schuld ‘aan Duitsland’ of Nederland zoals de politiek en de media hier niet ophouden te beweren, maar aan de banken. ‘Wij’ betalen niet aan Griekenland maar aan de banken.

Lees verder

Strijd voor gelijkheid of strijd tegen discriminatie

 Kees van der Pijl

In Le Monde Diplomatique van februari is een katern gewijd aan beschouwingen over aspecten van de aanslagen in Parijs. In een daarvan schrijft Benoît Bréville over het spanningsveld tussen klassetegenstellingen en cultuurverschillen. Dit thema is voor ons in Nederland ook van belang.

Toen de eerste moderne immigranten naar Frankrijk kwamen maakte het alles uit of ze vergezeld werden door een eigen elite of niet. De Russen die in 1905 en vooral na de revolutie in 1917 arriveerden, vonden werk in de auto-industrie of werden taxi-chauffeur (nog altijd een typische immigrantenbaan). Maar er kwam ook een elite mee die vaak al Franstalig was, bestaande uit kunstschilders, schrijvers en intellectuelen die goed hun weg vonden in het Parijse culturele milieu en zelfs een ‘Russische mode’ op gang brachten in de jaren 20. De hele Russische immigrantenpopulatie profiteerde daarvan. De Armeniërs uit het Ottomaanse Rijk daarentegen, die na het bloedbad van 1915 naar Frankrijk vluchtten, waren met minder, maar ze kwamen ook zonder elite, spraken geen woord Frans, en werden daarom beoordeeld als ‘niet te integreren’.

Lees verder

Peter Dale Scott schetst onrustbarende opkomst van schaduwstaat in Amerika

Kees van der Pijl

Peter Dale Scott is een Canadese diplomaat die al decennia hoogleraar is aan de University of California in Berkeley. Ik volg zijn werk sinds een aantal jaren en ken zijn meest recente boeken—Cocaine Politics (over Iran-Contra, met Jonathan Marshall, 1991), Deep Politics and the Death of JFK (1993), The Road to 9/11 (2007), en American War Machine (2010), een kleine greep uit een omvangrijk oeuvre.

Scotts nieuwste boek, The American Deep State, is net uitgekomen (in januari 2015) en na lezing kan ik alleen maar concluderen dat het, ondanks vele overlappingen met eerder werk, de kroon is op dat werk. Wat is er zo goed aan?

Na de Koude Oorlog—vrede?

Voor ons in het Comité van Waakzaamheid hier in Nederland herinnert dit boek eraan dat rechts-extremisme en agressieoorlog anno nu zich niet langer in het schema van het fascisme van de jaren 30 laten passen. Na de Tweede Wereldoorlog erfde de Verenigde Staten de strijd tegen het Sovjet-communisme en zo kon het na de Westerse ‘overwinning’ in de Koude Oorlog in 1991 er even op lijken alsof we inderdaad om met Fukuyama te spreken, het ‘einde van de geschiedenis’ meemaakten. Het leek immers nog maar een kwestie van tijd of de hele wereld zou omgebouwd zijn volgens neoliberaal economisch model en parlementair-demokratisch geregeerd worden.

Lees verder