Leestafel alfabetisch

Dit zijn alle tot nu toe besproken teksten.

Klik op de naam van de auteur om bij de desbetreffende bespreking te komen

Bréville, Benoît. ‘Islamophobie ou prolophobie?’ Le Monde Diplomatique (februari) (2015).

Halper, Jeff. War Against the People. Israel, the Palestinians and Global Pacification. London: Pluto Books, 2015.

Hofstadter, Richard. ‘The Paranoid Style in American Politics’ [1963] in The Paranoid Style in American Politics and other Essays [foreword by S .Wilentz]. New York: Vintage, 2008.

Kepel, Gilles. Terreur dans l’Hexagone. Genèse du djihad français [met Antoine Jardin]. Paris: Gallimard, 2015.

Lees verder

Als de beschaving bedreigd wordt …

Kees van der Pijl

Een van de terugkerende thema’s in het extreemrechtse, respectievelijk fascistische gedachtegoed is de dreigende ondergang van de beschaving. Van Oswald Spengler met zijn ‘Ondergang van het avondland’ uit 1918 tot Samuel Huntington met zijn ‘Botsing der beschavingen’ uit 1993 hebben schrijvers opgeroepen tot een algemene mobilisatie om dit tij te keren.

In Nederland zouden we anno 2017 bedreigd worden door ‘islamisering’, en na de PVV sluiten nu ook partijen zoals de VVD en het CDA zich haastig aan bij de roep om het vaderland en onze cultuur te redden.

Richard Hofstadter: An Intellectual Biography, BrownNa de terugkeer van Vladimir Poetin in het Kremlin in 2012 is er nog een nieuwe bedreiging bij gekomen, die na de verkiezing van Donald Trump een ware paniekgolf heeft veroorzaakt: de Russen hacken onze democratie!

Zoals de Amerikaanse historicus Richard Hofstadter laat zien in zijn klassiek geworden artikel ‘The Paranoid Style in American Politics’ uit 1963, zijn er altijd samenzweringen en echte problemen en gevaren. Het paranoïde element in de extreemrechtse ondergangsfilosofieën zit hem dan ook in het overschatten van die gevaren.

Lees verder

De ondergang van de rede

Kees van der Pijl

Het huidige rechts-populisme heeft in de ogen van velen als kenmerk dat het de redelijkheid terzijde schuift. Het optreden van rechts-populisten en neo-fascisten kenmerkt zich dan door het loslaten van omgangsvormen (‘doe toch normaal man’), maar ook door luidruchtige demagogie, verdraaien en liegen.

Dit is geen nieuw verschijnsel; het oorspronkelijke fascisme deed hetzelfde. Het komt voort uit een stroming in de filosofie die we irrationalisme noemen en die nu opnieuw opleeft bij uiterst rechts. Ook in de bredere samenleving wint het irrationalisme terrein, zonder dat mensen zich van dat verband bewust zijn.

Opnieuw wordt in onze tijd de Verlichting, de beweging in de 18de eeuw waaruit de Franse Revolutie is voortgekomen en waarin de ‘Rede’ centraal staat tegenover religie en allerlei vormen van bijgeloof, op grote schaal afgewezen—maar nu als bron van heilsdoctrines die geleid zouden hebben tot massavernietiging. Dit gevolg aan de Verlichting wijten is echter zeer aanvechtbaar.

Het is de verdienste van Georg Lukács, dat hij als eerste het irrationalisme systematisch heeft uitgewerkt in een grote studie, namelijk Die Zerstörung der Vernunft (De vernietiging van de rede) uit 1953.

Lees verder

‘Socialisme of barbarij’ als actuele keuze— honderd jaar na Rosa Luxemburgs brochure

Kees van der Pijl

Precies een eeuw geleden, in 1916, verscheen de door Rosa Luxemburg in de gevangenis geschreven brochure De crisis der sociaaldemocratie, onder haar schuilnaam Junius. Het eerste hoofdstuk daarvan heeft in verschillende edities de titel ‘Socialisme of barbarij’ meegekregen en is na een eeuw nog verrassend actueel.

Met de ‘barbarij’ bedoelde Luxemburg de Eerste Wereldoorlog, waarbij zij de Duitse SPD verantwoordelijk hield voor de massaslachting die sinds 1914 gaande was.

Verkracht, onteerd, wadend door het bloed, druipend van vuil—zo staat de burgerlijke maatschappij daar, zo is ze’, aldus Luxemburg. ‘Niet als ze zich, opgesmukt en deugdzaam, voordoet als cultuur, filosofie en ethiek, orde, vrede and rechtsstaat—maar als verscheurend wild dier, als heksensabbat van de anarchie, pestwalm voor beschaving en mensheid—zo toont ze zich in haar ware, naakte gedaante. En midden in deze heksensabbat voltrok zich een wereldhistorische catastrofe: de capitulatie van de internationale sociaaldemocratie’.

Lees verder

Frankrijk op weg naar een burgeroorlog?

Kees van der Pijl

De immigratie en in het bijzonder de ontwikkeling van moslimgemeenschappen in de verschillende Europese landen vormen vandaag de dag het ‘werkterrein’ van twee krachten, die allebei aansturen op burgeroorlog. Dat is de stelling van het nieuwe boek van de Franse arabist en islamoloog Gilles Kepel.

Zijn boek Terreur dans l’Hexagone (Terreur in de ‘Zeshoek’, de bijnaam van Frankrijk) is geen opwekkende beschouwing. Kepel (spreek uit: Ke-pèl) maakt zich vooral zorgen over de incompetentie van de achtereenvolgende regeringen die deskundige adviezen negeren, bijvoorbeeld van de universiteiten waar Kepel en zijn onderbetaalde collega’s een kwijnend bestaan leiden.

... Institute: The Truth About Europe's Muslim 'No-Go Zones' - BreitbartVandaar misschien dat de schrijver met enige sympathie spreekt over de geruchtmakende nieuwe roman Soumission van Michel Houellebecq. Soumission oftewel onderwerping is de letterlijke vertaling van ‘islam’; Submission is ook de titel van de film van de in 2004 vermoorde Theo van Gogh. In deze roman wordt in het jaar 2022, net nadat de eerste moslimpresident van Frankrijk is gekozen, de Sorbonne verkocht aan Saoedi-Arabië. Alle docenten moeten vanaf dat moment moslim zijn, al krijgen ze dan wel een beter salaris.

Jihadisten

Kepel ziet de oorzaak van de radicalisering van delen van de Franse moslimbevolking in het verdwijnen van de Franse industrie en van de communistische partij, waardoor jongeren van hoofdzakelijk Noord-Afrikaanse herkomst in de verpauperde banlieues met kleine handeltjes, inbraken en straatroof in hun onderhoud moeten voorzien. Het is vaak in de gevangenis dat ze dan tot een radicale islam worden bekeerd, als een soort mentale reclassering.

Lees verder

Moslimextremisme en crisis in het kapitalisme

Kees van der Pijl

Door onze vrienden van AFA Friesland werd ik gewezen op het artikel ‘Westerse oorlogszucht en moslimextremisme’ in het Vlaamse Marxistische Studies nr. 110 van de hand van Domenico Moro. Moro is socioloog, onderzoeker aan het Nationaal Instituut voor Statistiek van Italië (Istat), en lid van het nationaal politiek comité van de Rifondazione Comunista, waarin degenen zijn georganiseerd die niet zijn meegegaan in de omvorming van de communistische partij PCI naar de Democratische Partij.

Dat de Oorlog tegen de Terreur een uiting is van de crisis van het kapitalisme, kan op verschillende manieren worden uitgelegd. Ten eerste kan met deze Oorlog worden verhinderd dat de dollar door de neergang van de Verenigde Staten zijn status als internationale valuta verliest. Ten tweede is deze Oorlog een middel om een ooit uit het Middellandse Zeegebied geïmporteerde onderklasse in bedwang te houden.

Wat het eerste betreft: als grondstoffen en met name olie niet langer in dollars worden afgerekend, ondergraaft dat de macht van Amerika. Daarom moet de positie van Saoedi-Arabië en de andere Golfmonarchiën beschermd worden omdat zij de prijsbewegingen op de wereldoliemarktbeslissend beïnvloeden.

Lees verder

Zijn liberalisme en fascisme verwant?

Kees van der Pijl

Het boek van Ishay Landa uit 2010 over de relatie tussen liberalisme en fascisme is getiteld ‘De tovenaar van de leerling’. Met een woordspeling op het sprookje van de tovenaarsleerling die de trucjes van zijn meester probeert na te doen en daarbij de macht over het stuur verliest, wil Landa aangeven dat het fascisme een uit de hand gelopen uitwas van het liberalisme is. Een provocerende stelling, maar het boek maakt die heel aannemelijk.

In de Nederlandse verhoudingen, waar we te maken hebben met het rechtse populisme van de ‘PVV’, is het niet moeilijk te zien dat dit een uitwas van de VVD is. Autoritaire tendensen in de gevestigde politiek en de demagogie van de vreemdelingenhaat vullen elkaar hier aan. Maar is het daarom één pot nat?

Lees verder

Van de noodtoestand een deugd maken. Israëls export van repressietechnieken

Kees van der Pijl

Jeff Halper leidt het Israëlische Comité tegen Huizensloop (vaste straf voor de families van Palestijnen die van verzetsdaden worden verdacht). Zijn War Against the People laat de lezer achter met het gevoel dat effectief verzet tegen een moderne staat eigenlijk ondenkbaar is geworden. Het is een catalogus van wat er vandaag de dag in Israël, wereldmarktleider op dit gebied, te koop is om een bevolking eronder te houden.

 Israël wordt over de hele wereld voor zijn bezettingspolitiek veroordeeld, en dat in toenemende mate. Toch heeft het diplomatieke betrekkingen met 157 landen en militaire en veiligheids-overeenkomsten spelen daarin een belangrijke rol. Deze tegenstrijdheid is te verklaren uit het feit dat regeringen steeds meer moeite hebben om hun bevolking de gevolgen van een in crisis verkerend kapitalisme door de strot te duwen. Er wordt een nieuw soort oorlogen gevoerd die in wezen tegen de bevolking zijn gericht, al heten ze anders: de oorlog tegen de terreur, tegen de misdaad, tegen de armoede, tegen drugs.

Deze oorlogen zullen nooit gewonnen worden en dat is ook niet de bedoeling. Ze zijn onderdeel van een proces waarin een nieuw soort maatschappij wordt gecreëerd waarin oppositie in feite onmogelijk wordt.

Lees verder

Fascisme als éénmalig fenomeen?

Kees van der Pijl

In de voorbereidingsperiode van ons Comité kreeg ik van een van onze medestanders het advies om Anatomy of Fascism van Robert Paxton te lezen. Paxton, die zijn reputatie dankt aan een studie over het Vichy-regime ten tijde van de nazi-bezetting van Frankrijk, heeft met dit boek opnieuw een degelijke studie afgeleverd. Het is ook nog eens vlot geschreven. Hoe komt het dan toch dat ik wantrouwig word als ik op de kaft juichende aanbevelingen lees van de New York Times, de Washington Post en de Engelse Economist?

World War II: Before the War - The Atlantic

Het beste in Anatomy of Fascism zijn wat mij betreft de stukken over de opkomst van Mussolini. Vooral hoe de Mars op Rome in 1922, die het Italiaanse fascisme aan de macht bracht, een verregende toestand was waarbij de Duce zelf met een koffertje in Milaan was achtergebleven om snel naar Zwitersland te kunnen vluchten als het mis ging. Koning Victor Emmanuel III weigerde op advies van de rechtse legerleiding het decreet voor de noodtoestand te tekenen om de fascisten te kunnen tegenhouden en zo kwam Mussolini ten slotte ‘legaal’ aan de macht. Net als Hitler in 1933.

Er zijn echter twee elementen die wat mij betreft tégen het boek spreken.

Lees verder

Afbraak van de democratie om bezittende klasse uit de wind te houden

Kees van der Pijl

Wolfgang Streeck is directeur van het Max Planckinstituut voor Maatschappijonderzoek in Keulen en hoogleraar sociologie aan de universiteit aldaar. Met zijn boek Gekaufte Zeit, in de Engelse vertaling Buying Time, levert Streeck een belangrijke analyse van de huidige crisis. Bij iedere poging om uit die crisis te komen zijn volgens hem belangrijke elementen van de naoorlogse democratie afgebouwd. Het einde van de democratie zoals we die gewend zijn, ligt in het verschiet.

Kern van de crisistheorie in Streecks Gekaufte Zeit is de fundamentele spanning tussen kapitalisme en democratie, die na de oorlog een gelegenheidshuwelijk waren aangegaan. Aan het eind van de jaren zestig begon het kapitaal zich echter van deze democratische beperkingen te bevrijden. ‘Ont-democratisering van de economie via ont-economisering van de democratie’, wordt dit proces  genoemd in het boek waarin Streeck zijn Adorno-lezingen heeft uitgewerkt.

Adorno en zijn bekendste leerling Jürgen Habermas hebben geprobeerd na de oorlog de Frankfurter Schule, die door het nazisme in de emigratie gedreven was, weer op te bouwen. Hun crisistheorie beschouwt het kapitaal echter als een apparaat, een institutie. Maar alleen wie inziet dat het kapitaal een sociale kracht is, een ‘agentuur’ die strategisch kan denken en handelen, begrijpt hoe het zich zo’n dertig jaar na de oorlog begint te ontworstelen aan de omklemming van de democratie.

Lees verder