Weerbaarheid

Alfons Nederkoorn

Waar gaat het om?

Wie de betekenis achterhaalt van het woord ‘weerbaarheid’ stuit op omschrijvingen als ‘in staat om tegenstand te bieden’ of voor jezelf opkomen. Het oogt als een ouderwets begrip zoals het voor de Tweede Wereldoorlog werd gebruikt in de strijd tegen het opkomend fascisme. Ook binnen humanistische kringen verwees weerbaarheid naar zowel de strijd om gelijkberechtiging met het Christelijk geloof als tegen processen van vervreemding en nihilisme als gevolg van afbrokkeling van godsdienstige en politieke kaders. Voor Van Praag, een van de grondleggers van het Humanistisch Verbond in Nederland, was geestelijke weerbaarheid een voorwaarde voor individuele autonomie. Het is een houding van non-conformisme, creatief en gepassioneerd op zoek naar nieuwe betekenissen van schijnbaar onwrikbare situaties en opvattingen.

Weerbaarheid veronderstelt een actief begrijpen van de situatie en een bereidheid iets te veranderen aan ontwikkelingen die onrecht en onjuistheden in stand houden die ten koste gaan van individuen en groepen. Weerbaarheid ontwikkel je door autonoom en kwetsbaar te zijn in relatie tot de ander. Het veronderstelt de regie over je eigen bestaan te versterken. Het is een permanente kritische houding naar ontwikkelingen, opvattingen en processen in de samenleving die de grondrechten van de democratie dreigen aan te tasten. Met deze grondrechten wordt artikel 1 bedoeld uit de Grondwet: Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke grond dan ook, is niet toegestaan.

Waarvoor?

De urgentie voor een actieve weerbare houding is aanwezig omdat allerlei tendensen vanuit rechtse, nationalistische en populistische/ fascistische hoek zich nadrukkelijker manifesteren. Als hieraan gekoppeld wordt dat nieuwsgaring, berichtgeving gemanipuleerd wordt via de social media, is weerlegging en feitenonderzoek bijna een daad van verzet.

Door een mix van een uitvergrote individualiteit die de autonomie centraal stelt; een politiek-economisch systeem van groei en consumeren en de digitalisering wordt het individu naar de zijkant verdrongen. Het niet kunnen overzien en begrijpen van gevolgen van wereldwijde ontwikkelingen en digitalisering verkleinen het begrip en de handelingsmogelijkheid van het individu om zijn bestaan in te richten. Dit vergroot de afhankelijkheid van politieke en economische machten en van bewegingen die het vacuüm opvullen met kritiek en oplossingen. Deze ontwikkelingen van de afgelopen decennia hebben weliswaar welvaart en toename van technologische kennis gebracht maar ook een afname van sociale netwerken en betrokkenheid bij maatschappelijke instituties. De opkomst van nationalistische of populistische bewegingen; nieuwe vormen van totalitarisme; terrorisme en de desastreuze effecten van een welvaartseconomie creëren gevoelens van onvrijheid, angst en onzekerheid. In een dergelijk klimaat wordt de roep luider van de onheilsprofeet of de demagoog die wel weet wat er aan de hand is. Fake news, trollenfabrieken en bewust leugens verspreiden vindt een bodem in een samenleving die een merkwaardige vermenging toont van welvaart en geluk (vooral in de westerse wereld) en een grote mate van onzekerheid, boosheid en angst over de toekomst.

Het doet denken aan het balanceren op een koord tussen twee uitersten. Aan de ene kant is er een explosieve groei van wetenschap en technologie met een ongekend welvaartsniveau in dit deel van de westerse wereld en aan de andere kant wordt de aarde uitgeput en vernietigd en zijn er groeiende verschillen tussen arm en rijk. Die zorgen zetten aan tot een oproep voor weerbaarheid: het toe-eigenen van de buurt, dorp of stad als woon- en leefomgeving waarin de ander herkenbaar is, zorgen gedeeld worden en er zorg is voor de natuur. Verbinding, aandacht, verdraagzaamheid en samenwerking zijn hierin sleutelwoorden.

Wat te doen?

Deze oproep betreft het oprichten van een platform waarin op basis van onderzoek en analyse continue bewegingen, organisaties bekritiseerd worden die door manipulatie en misleiding de publieke opinie beïnvloeden . Het platform wil nuancering aanbrengen en vanuit een middenpositie twee kanten laten zien. Hierbij is het achterliggende motief mensen de instrumenten in handen geven zelf een oordeel te kunnen vellen of een positie in te nemen, steeds vanuit het standpunt: wat hebben mensen nodig om goed voor zichzelf en de ander te zorgen. Weerbaarheid is weerwoord.

Het platform zou een netwerkfunctie moeten vervullen voor personen, groepen en organisaties dat door middel van uitwisseling, aanvulling artikelen en analyses publiceert. Ook zal de aandacht gericht zijn op strategieën hoe nepnieuws e.d. het best bestreden kan worden en daarin adviserend kan zijn naar overheden en instellingen. Het monitoren van deze ontwikkelingen is een onderdeel alsmede het ontwikkelen van alternatieven en het onder de aandacht brengen van initiatieven.

Door het samenbrengen van mensen vanuit allerlei disciplines is het mogelijk berichten en nota’s inhoudelijk en bijvoorbeeld cijfermatig te bekritiseren.

(ingezonden 20 januari 2020)