Als de macht zijn oor te luisteren legt… (9) Hoe houden we de bevolking eronder?

21 maart a.s. zal de Nederlandse kiezer gevraagd worden zich in een raadgevend referendum uit te spreken over de Wet inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv), oftewel Sleepnetwet. Het Comité van Waakzaamheid bestrijdt dat deze wet, die onbeperkt afluisteren mogelijk maakt, nodig is voor de strijd tegen het terrorisme en andere bedreigingen. In een serie korte beschouwingen zal betoogd worden dat de werkelijke drijfveren heel andere zijn. Wie een weloverwogen NEE-stem in het referendum wil uitbrengen moet deze drijfveren kennen!

De grote uitdaging voor de Westerse, kapitalistische wereldorde is de groei van een bevolking die niet meer zo makkelijk onder controle kan worden gehouden. Door de ineenstorting van het Sovjetblok, die volgde op de openstelling van China, is het wereldaanbod van arbeid in twintig jaar tijd verdubbeld van 1,5 naar 3 miljard mensen. Zo is een grote, overtollige bevolking ontstaan.

In het neoliberale kapitalisme, gedomineerd door het speculatieve financiële kapitaal, komt er geen werkgelegenheid meer bij in de publieke sector, alleen maar tijdelijk en onzeker werk. Stel nu eens dat die mensen onrustig worden? De Wiv van minister Plasterk (op de foto bij het horen van de verkiezingsuitslag) moet in dit licht worden bezien. Nu de sociale bescherming over de hele wereld wordt weggesaneerd door schuldencrisis en ideologische corruptie, staan bevolkingen oog in oog met het transnationale kapitaal. Geen staat die hen daarbij nog beschermt. Dit is de situatie die een politiestaat nodig maakt, zowel in het Atlantische ‘Westen’ als wereldwijd, in de vorm van de ‘Oorlog tegen de Terreur’.

In landen als China, Korea en Taiwan werken miljoenen in de exportindustrie, voor lage lonen. De koopkrachtige vraag die de economie draaiende houdt is zelfs daar beperkt, laat staan in andere delen van de Derde Wereld waar de werkgelegenheid door grootschalige bedrijfssluitingen en voortgaande de-industrialisatie verregaand is afgebouwd. Rond 2008, het jaar van de financiële crisis, was 82 procent van de werkgelegenheid (buiten de landbouw) in Zuid-Azië ‘informeel’; 66 procent in Afrika beneden de Sahara, 65 procent in Oost- en Zuidoost-Azië en 51 procent in Latijns-Amerika. Allemaal mensen voor wie er maar af en toe wat te doen is.

Vooral in Afrika beneden de Sahara zijn er veel landen die eigenlijk alleen nog betekenis hebben als grondstoffenreservoir. De bevolking is overtollig en overleeft onder steeds riskantere omstandigheden, conflict is normaal. Naarmate de door de Wereldbank en NGO’s gevoede illusies over lokaal ‘ondernemerschap’ vervliegen, wordt de realiteit van een surplus-bevolking van een miljard of meer steeds meer onontkoombaar. Geen wonder dat mensen elders een beter leven zoeken.

In zijn artikel over de ‘Botsing der Beschavingen’ wijst de Amerikaanse ideoloog Samuel Huntingtons de islamitische wereld als de plek aan waar de concentratie van mensen voor wie geen emplooi meer is, het grootste is. In dit artikel uit 1993, kort na de ineenstorting van de Sovjet-Unie, en later in zijn gelijknamige boek, schrijft hij dat de opkomst van de islam wordt aangedreven door groei van een bevolking zonder werk.

Huntington signaleert daarbij een ‘islamitische neiging tot gewelddadig conflict’; het is een ‘religie van het zwaard.’ Daarmee geeft hij aan dat we het ook met geweld tegemoet moeten treden. Dat was natuurlijk een welkome boodschap voor het Amerikaanse militair-industriële complex dat na 1991 even de weg kwijt was. Maar ook in bredere kring en in de media sloeg deze gedachte aan. Het aanwijzen van een vijand is immers essentieel om de gelederen van een maatschappij gesloten te houden, vooral een maatschappij in crisis.

Oorlogen gericht op het veroveren van belangrijke grondstoffen, vooral olie en gas, maar gevoerd in naam van het bestrijden van (islamitische) ‘terreur’, worden zo mogelijk gemaakt. De strijdlust wordt aan het thuisfront aangevuld door populistische anti-Moslimpartijen die de ontevredenheid over de gevolgen van de crisis mobiliseren en immigranten als zondebok aanwijzen. In dat opzicht past de Wiv in een politiek van de angst, die inmiddels naast ‘het terrorisme’ ook ‘Poetin’ weer als dreiging opvoert.

Je zou er bijna niet meer van slapen, maar wel kun je ervan verzekerd zijn dat wat je ’s nachts leest om weer in slaap te komen, bij de AIVD en de NSA bekend is. Dankzij de Wiv.

De artikelen in deze reeks zijn een bewerking van een langer document getiteld Surveillance Capitalism and Crisis’ waarin ook verwijzingen naar het bronnenmateriaal zijn opgenomen.