Als de beschaving bedreigd wordt …

Kees van der Pijl

Een van de terugkerende thema’s in het extreemrechtse, respectievelijk fascistische gedachtegoed is de dreigende ondergang van de beschaving. Van Oswald Spengler met zijn ‘Ondergang van het avondland’ uit 1918 tot Samuel Huntington met zijn ‘Botsing der beschavingen’ uit 1993 hebben schrijvers opgeroepen tot een algemene mobilisatie om dit tij te keren.

In Nederland zouden we anno 2017 bedreigd worden door ‘islamisering’, en na de PVV sluiten nu ook partijen zoals de VVD en het CDA zich haastig aan bij de roep om het vaderland en onze cultuur te redden.

Richard Hofstadter: Consensus Historian & Voice for Today | World War ...Na de terugkeer van Vladimir Poetin in het Kremlin in 2012 is er nog een nieuwe bedreiging bij gekomen, die na de verkiezing van Donald Trump een ware paniekgolf heeft veroorzaakt: de Russen hacken onze democratie!

Zoals de Amerikaanse historicus Richard Hofstadter laat zien in zijn klassiek geworden artikel ‘The Paranoid Style in American Politics’ uit 1963, zijn er altijd samenzweringen en echte problemen en gevaren. Het paranoïde element in de extreemrechtse ondergangsfilosofieën zit hem dan ook in het overschatten van die gevaren.

De aanhangers van de paranoïde stijl laten zich wijsmaken dat ‘hun land’ van hen is afgenomen en dat het heroverd moet worden. Een heel volk en zijn manier van leven zouden worden bedreigd. De oorsprong voor dit gevoel, aldus Hofstadter, is een grote crisis of catastrofe dan wel de angst hiervoor.

De Duitse nederlaag in 1918, tegen het decor van de Russische Revolutie, is zo’n catastrofe geweest. Het fascistische ‘Joods-bolsjewistische wereldcomplot’ was het klassieke voorbeeld van een samenzweringstheorie die toen miljoenen in haar greep heeft gekregen.

In de Koude Oorlog was het communisme de bedreiging. Vanuit Moskou was ‘een alomvattende en duistere samenzwering’ op touw gezet, ‘een gigantische en toch subtiele beïnvloedingsmachinerie … om een manier van leven te ondermijnen en te vernietigen.’

Toen Hofstadter zijn artikel schreef, was de communistenjacht van senator McCarthy in de VS al enige tijd voorbij en de (overdreven) vrees voor communistische ondermijning teruggebracht tot een randverschijnsel. De rechtse Republikeinse presidentskandidaat Barry Goldwater is samen met deze filosofie in de verkiezing van 1964 weggevaagd door de Democraat Lyndon Johnson, opvolger van de vermoorde Kennedy.

Algemene paranoïa

Vandaag de dag is de paranoïde stijl in de politiek weer in opmars, en zeker geen randverschijnsel meer. Volgens Wilders hebben ‘de moslims’ ons land afgepakt, volgens Plasterk loeren overal ‘jihadisten’ en verkiezingen worden bedreigd door een nietsontziende potentaat in het Kremlin. Geen woord meer over de wereldomvattende afluisterpraktijken van de Amerikaanse NSA bij zelfs de persoonlijke telefoons van Dilma Rousseff en Angela Merkel. Kennelijk staan de Amerikaanse diensten opeens machteloos tegenover het Russische ‘hack’-genie.

Nogmaals Hofstadter over de grote satan achter de samenzwering: ‘Hij controleert de pers; hij stuurt de publieke opinie door “gemanipuleerd nieuws”; hij beschikt over onbeperkte middelen; hij heeft een nieuw geheim om de geesten te beïnvloeden (hersenspoeling); hij heeft een speciale techniek om te verleiden; hij is bezig om het onderwijssysteem in de wurggreep te krijgen.’

Dat was 1963. Vandaag de dag kunnen we voor deze grote satan naar believen ‘de islam’ of ‘Poetin’ invullen.

Machteloosheid is naast crisis en catastrofe een belangrijke factor in de paranoïde stijl in de politiek. De machtelozen zien een allesomvattend complot, zó doortrapt en geheim dat niemand het in de gaten heeft—en kijk eens naar het resultaat! De tegenstander is het toonbeeld van het kwaad, zo schrijft Hofstadter, ‘een soort gewetenloze superman: duister, overal aanwezig, machtig, wreed, sensueel, op luxe uit.’

Dat de paranoïa anno 2017 ook bijna alle Nederlandse politici in de ban heeft is een teken dat zich voor hun ogen een catastrofe aftekent, namelijk een neergang van het Westen in de mondiale verhoudingen en een vastgelopen kapitalisme dat aan speculatie ten onder gaat.

De gevolgen van grootschalige immigratie worden afgewenteld op degenen die al het slachtoffer waren van de bezuinigings- en afbraakpolitiek. Het maakt hen gevoelig voor paranoïde ondergangsfantasieën, en de grote partijen van de VVD tot en met de PvdA spelen hier gretig op in.

Wilders zet echter de toon voor het hele orkest en kan dit doen zolang hier geen principieel progressief alternatief tegenover wordt gesteld. En omdat de crisis en de problemen reëel zijn, moet het ook een radicaal alternatief zijn; want onze maatschappij heeft er zonder diepgaande veranderingen geen antwoord meer op.

Richard Hofstadter, ‘The Paranoid Style in American Politics’ [1963] in The Paranoid Style in American Politics and other Essays [voorwoord S. Wilentz]. New York: Vintage, 2008.