De grenzen dicht? Goed idee (1) Buitenlandse beleggingsfondsen en de vernietiging van de lokale economie

Waar rechts-populisten de grenzen willen sluiten voor vluchtelingen en arbeidsmigranten, ziet het Comité van Waakzaamheid vooral drie andere dreigingen vanuit het buitenland: speculatief kapitaal, schimmige afluisterdiensten en duistere geldstromen (naar culturele en politieke instellingen). We behandelen deze thema’s in een serie van drie artikelen.

Kees van der Pijl

De rechts-populistische en neo-fascistische roep om de grenzen dicht te gooien voor vluchtelingen en andere migranten krijgt veel bijval. Deze volksverhuizingen, die in gang zijn gezet door Amerikaanse en NAVO-avonturen in het Midden-Oosten, Noord-Afrika en elders, confronteren de mensen hier met een wereldsituatie die steeds meer trekken van een onbeheersbare chaos krijgt. Als de slachtoffers van dit alles voor onze neus staan, wordt dit heel concreet en direct. Er is letterlijk geen ontkomen aan en de roep om voor hen de grenzen te sluiten, sluit hierop aan.

Heel abstract blijven daarentegen de extreem ongelijke economische verhoudingen tussen het ‘Noorden’ en het ‘Zuiden’, de speculatieve kapitaalbewegingen op de wereldmarkt en de gevolgen van klimaatverandering zoals woestijnvorming. Deze zaken staan soms in de krant, maar het is moeilijk je er iets bij voor te stellen. Zelfs interventieoorlogen in andere delen van de wereld zijn uiteindelijk ver van ons bed.

V&D Building EntranceWie hier even over nadenkt, zal echter beseffen dat zo’n sluiting van de grenzen toch het best kan beginnen bij de bron — zoals met het buiten de deur houden van het speculatieve kapitaal. De ondergang van V&D kan daarbij als waarschuwend voorbeeld dienen.

Vroom & Dreesmann werd in 1887 opgericht door de gelijknamige zakenlieden in de Weesperstraat in Amsterdam, en heeft tot aan het faillissement in 2015 dus 128 jaar bestaan. Behalve inkomstenbron voor de eigenaars had het bedrijf ook een sociale functie, zoals alle warenhuizen. In elke stad van enige betekenis was er een V&D, met vaak prestigieuze panden en altijd druk.

In de jaren tachtig werd met de ‘revoluties’ van Reagan en Thatcher een nieuw, ongebreideld kapitalisme in het leven geroepen dat aan de compromissen van na de oorlog een eind maakte. Vakbondsrechten werden opzijgeschoven en de in de jaren dertig aan investeringsbanken opgelegde beperkingen werden opgeheven, waardoor het kapitaal nieuwe bewegingsvrijheid kreeg.

Toen de nieuwe Koude Oorlog, die door deze leiders was ontketend, in 1991 bekroond werd met de ineenstorting van de Sovjet-Unie, werden ook de laatste belemmeringen aan de wereldwijde operaties van het kapitaal weggenomen. Er begon een nieuw ‘Wild-West’-hoofdstuk in de economische geschiedenis waaraan ook ons eigen V&D ten prooi zou vallen.

Onder Reagan kwam een nieuw type kapitalist op, de ‘raider’, een opkoper van bedrijven om ze af te slanken en de meest winstgevende onderdelen weer te verkopen. Dat opkopen ging vaak met geleend geld, want de banken zagen wel iets in deze avonturiers, van wie er overigens diverse in de gevangenis belandden. De bekendste was Michael Milken en zijn gevangenisstraf kreeg hij omdat hij een aantal spaarbanken en pensioenfondsen geplunderd had.

Na de eerste generatie rovers en plunderaars kwamen er gespecialiseerde bedrijven zoals Kohlberg Kravis Roberts (KKR), die eind jaren 80 met vijfig mensen zoveel bedrijven in portefeuille had dat het meer kapitaal vertegenwoordigde dan General Electric, de op vier na grootste Amerikaanse multinational. Inmiddels zijn deze beleggingsfondsen heer en meester op de wereldmarkt.

Op rooftocht in Nederland

In 2004 viel het oog van KKR op V&D. Het familiebedrijf was in 1996 naar de beurs gegaan, dus vanaf dat moment kon het worden opgekocht. KKR, de koper, haalde V&D weer van de beurs en begon met de grote uitverkoop. Al in 2005 werd alle vastgoed van Vendex-Bijenkorf Beheer, dat behalve V&D ook De Bijenkorf en de Hema in portefeuille heeft, verkocht aan de vastgoedmaatschappij IEF. De opbrengst ging naar KKR en verdween uit Nederland.

V&D moest nu huur gaan betalen, gemiddeld ongeveer 10 procent van de omzet. De Bijenkorf werd intussen verkocht aan Selfridges, en de Hema aan de Britse beleggingsmaatschappij Lion Capital. In 2010 verkocht KKR het inmiddels worstelende V&D aan het in Florida geregistreerde Sun Capital, en daarna maakte het bedrijf alleen nog maar verlies totdat het in 2015 het faillissement aanvroeg.

De achtereenvolgende Nederlandse regeringen hebben deze transacties geen strobreed in de weg gelegd, met als motto De Marktwerking. Volgens de media was V&D opeens ‘een stoffig bedrijf’ en ‘zouden mensen liever per post kopen’. Maar de realiteit is dat het bedrijf is geplunderd. Het is eerst beroofd van zijn A-locatie voor onroerend goed en vervolgens verkwanseld. In het laatste, droevige hoofdstuk zijn er ook nog eens offers gevraagd van het personeel en de leveranciers. Die kunnen fluiten naar hun afvloeiingsregeling en uitstaande betalingen, net als de bezitters van cadeaubonnen ter waarde van zes miljoen. Sun Capital daarentegen krijgt zelfs bij de opbrengst van het faillissement nog voorrang, samen met het UWV en de Belastingdienst.

Ons voorstel moet dus zijn: de grenzen dicht voor dit soort roversbendes!