‘Socialisme of barbarij’ als actuele keuze— honderd jaar na Rosa Luxemburgs brochure

Kees van der Pijl

Precies een eeuw geleden, in 1916, verscheen de door Rosa Luxemburg in de gevangenis geschreven brochure De crisis der sociaaldemocratie, onder haar schuilnaam Junius. Het eerste hoofdstuk daarvan heeft in verschillende edities de titel ‘Socialisme of barbarij’ meegekregen en is na een eeuw nog verrassend actueel.

Met de ‘barbarij’ bedoelde Luxemburg de Eerste Wereldoorlog, waarbij zij de Duitse SPD verantwoordelijk hield voor de massaslachting die sinds 1914 gaande was.

Verkracht, onteerd, wadend door het bloed, druipend van vuil—zo staat de burgerlijke maatschappij daar, zo is ze’, aldus Luxemburg. ‘Niet als ze zich, opgesmukt en deugdzaam, voordoet als cultuur, filosofie en ethiek, orde, vrede and rechtsstaat—maar als verscheurend wild dier, als heksensabbat van de anarchie, pestwalm voor beschaving en mensheid—zo toont ze zich in haar ware, naakte gedaante. En midden in deze heksensabbat voltrok zich een wereldhistorische catastrofe: de capitulatie van de internationale sociaaldemocratie’.

Op 4 augustus 1914 besloot de Rijksdagfractie van de SPD haar goedkeuring te geven aan de oorlogsbegroting om ‘het vaderland’ te verdedigen.

Alle agitatie in de voorafgaande jaren, de plechtige afspraken tussen de socialistische partijen in Europa om de naderende oorlog (die men levensgroot zag aankomen) bij zijn uitbreken onmiddellijk te beantwoorden met een algemene opstand—alles was op slag vergeten.

Ook in andere oorlogvoerende landen stemden sociaal-democraten in met de oorlogsverklaringen, maar het gedrag van de SPD was zonder weerga, zoals Luxemburg uitvoerig uiteenzet.

Dit was de partij van Marx en Engels, van Lassalle, Bebel en (Wilhelm) Liebknecht, die hiermee de arbeiders in Europa veroordeelde tot de dood of een verminking in de loopgraven.

De term ‘socialisme of barbarij’ is trouwens van Friedrich Engels afkomstig, die ooit geschreven heeft dat de burgerlijke maatschappij voor de keuze staat tussen een verdere ontwikkeling in socialistische richting of terugval in de barbarij.

Het imperialisme laat ons zien hoe we ons deze terugval moeten voorstellen, aldus Luxemburg. ‘Deze wereldoorlog, dat is de terugval in de barbarij. De triomf van het imperialisme leidt tot de vernietiging van de beschaving—sporadisch tijdens de duur van een moderne oorlog, en definitief als de nu begonnen periode van wereldoorlogen ongeremd tot in de uiterste consequenties haar beloop zou krijgen’.

Gevaar van nationalisme

Toen op het eind van de negentiende eeuw de politieke en sociale emancipatie van de werkende klassen op de agenda kwam, reageerden de heersende klassen in Europa met nationalistische propaganda om de massa’s tegen elkaar op te hitsen. In Frankrijk werden ‘populair-wetenschappelijke’ rapporten gepubliceerd die moesten aantonen dat Duitse urine giftiger was dan Franse.

Keizer Wilhelm II, woedend over de revolutionaire woelingen die de troon van zijn verre familielid tsaar Nicolaas in Rusland aan het wankelen hadden gebracht, instrueerde zijn eerste minister in een nieuwjaarstelegram in 1906 om te gaan werken aan het onschadelijk maken van de leiders van de socialisten, en vervolgens een oorlog om de arbeidersmassa in een ‘staalbad’ onder te dompelen.

Deze door de historicus Fritz Fischer uit de archieven opgediepte correspondentie heeft de continuïteit tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog ook op het punt van de misdadige intentie in het volle daglicht gebracht. Fischer werd in West-Duitsland dan ook zwaar aangevallen bij het verschijnen van zijn Greep naar de wereldmacht.

Hebben de Amerikanen, die de atoombommen afwierpen op burgerdoelen in Japan, die van de Europese mogendheden de koloniale oorlogen overnamen in Vietnam en Indonesië en het ene na het andere schrikbewind aan de macht hielpen in Latijns-Amerika, het overigens beter gedaan?

Ook de Russische Revolutie, waarover Rosa Luxemburg nog zo hoopvol spreekt in haar brochure, is na een tiental jaren trouwens teruggevallen in een barbaarse verloochening van de idealen waaruit ze was geboren. Ook in dat opzicht kreeg ‘de nu begonnen periode van wereldoorlogen tot in de uiterste consequenties haar beloop’.

Actuele oorlogsdreiging

De keuze tussen socialisme en barbarij is nog steeds actueel.

Als er niet gestreefd wordt naar een werkelijke verandering van de maatschappij in socialistische zin of, zoals Gramsci het formuleert, ‘een maatschappij die rijker is in collectieve waarden’, dan is barbarij het alternatief, omdat de kapitalistische verhoudingen alleen nog met geweld te handhaven zijn.

In het Midden-Oosten en Afrika, Oekraïne en Azerbeidzjan, overal waart het spook van de oorlog rond: de ‘heksensabbat van de anarchie’.

Ook de provocaties van de NAVO aan de Russische grenzen, die een nucleaire oorlog kunnen uitlokken, zijn de ‘uiterste consequentie’ van de periode van wereldoorlogen die volgens Rosa Luxemburg begon toen de socialisten hun (nota bene ongevraagde) instemming met de oorlog betuigden.

En ook de Europese volgzaamheid inzake de huidige Amerikaanse confrontatiepolitiek tegen Rusland en China gaat terug op de fatale keuze die in augustus 1914 werd gemaakt. Daarin ligt de actualiteit van ´socialisme of barbarij´.

Rosa Luxemburg, De crisis van de sociaal-democratie (´Junius´-brochure). 1916. Diverse edities.