Stellingen voor de Comité-bijeenkomst van 30 mei 2015

Kees van der Pijl

Anno 1936 hoefde er binnen het toenmalige CvW geen misverstand te bestaan waar het zich tegen keerde.

Mussolini was in 1922 in het zadel geholpen, Hitler in 1933.

Vandaag de dag is datgene waartegenover we waakzaam moeten zijn niet zo éénduidig.

Man claims to be Adolf Hitler’s reincarnation, earns £60 a time ...Er zijn door heel Europa rechts-populistische, neo-fascistische en extreem nationalistische partijen actief en in Oekraïne krijgen expliciet fascistische groepen, hoewel ze bij de verkiezingen weinig aanhang kregen, steeds meer greep op de op zich al uiterst rechtse regering van Jatsenjoek.

Niettemin is in niet één land het fascisme (in de zin van vervanging van democratie door gewelddadige dictatuur) ook werkelijk aan de macht zoals Mussolini, Hitler, of zelfs Franco dat waren. Of een systeem van ongekende wreedheid zoals het Duitse Nationaal-Socialisme zich ooit op die schaal opnieuw zal vestigen is trouwens de vraag. Echter,

  1. Thomas Manns uitspraak dat als het fascisme naar de Verenigde Staten zou komen, dat zou gebeuren in naam van de vrijheid, herinnert eraan dat we niet moeten wachten tot een dictator in fantasie-uniform het voor het zeggen krijgt alvorens van fascisme te durven spreken. Dus gebruik ik de term ook al doet het zich nog in een meer gematigde vorm voor.
  2. Kenmerk van alle vormen van fascisme is het idee dat de maatschappij een organisme is waaruit ‘vreemde’ elementen (joden, socialisten, homo’s, moslims, noem maar op) desnoods met geweld moeten worden verwijderd ter wille van een gezond volksbestaan. Dit reikt van negatieve discriminatie tot massavernietiging, dus we spreken altijd over een ‘fascistisch gehalte’ van partijen dat kan variëren.
  3. Dit fascistische gedachtengoed is wezenlijk in strijd met de gedachte dat de maatschappij is samengesteld uit verschillende belangen die via verkiezingen in het parlement worden behartigd.
    Fascistische partijen groeien niettemin ook via verkiezingen en winnen hun aanhang door zich te keren tegen ‘de elite’ en/of tegen een van de genoemde ‘vreemde’ elementen. Ze hebben in het verleden hun zo verworven macht echter altijd gebruikt om dan het parlement en de democratie als zodanig af te schaffen.
  4. Wezenlijk voor het fascisme is dat het gesteund wordt door machtige belangengroepen die vrezen hun belangen niet (meer) onder democratische verhoudingen te kunnen behartigen. In Duitsland was dat het failliete deel van het kapitaal, vnl. de zware industrie. Vandaag de dag is er opnieuw een deel van het kapitaal feitelijk failliet maar politiek machtig, nl. de banken.
  5. In de jaren dertig ging de ‘oude’ middenklasse in de crisis ten onder (kleine ondernemers, middenstand, grondbezit…), al was het scala van groepen die door de crisis ge-‘deklasseerd’ werden, dus hun sociale rol en zelfrespect verloren, breder. Vandaag de dag is het voornamelijk de klasse van loonafhankelijken die de relatieve welvaart en sociale bescherming van na de oorlog verliest. Fascistische agitatie, tegen ‘joden’ toen, tegen ‘moslims’ nu, heeft het meeste succes onder de genoemde groepen.
  6. Na de crisis van 2008-10 (toen van de bankencrisis een crisis van de staatsfinanciën is gemaakt door de schulden te socialiseren) is gekozen voor bezuinigingspolitiek. De publieke voorzieningen en de bestaanszekerheid van mensen komen op de tocht te staan, maar i.t.t. de jaren dertig is dit nu een kwestie van het systeem als geheel, er is niet elders nog een ‘levenskrachtige’ variant van het kapitalisme in reserve, zoals de massaconsumptiemaatschappij in de VS in de jaren 30 en 40 (of zelfs de Sovjet-planeconomie). Er lijken helemaal geen alternatieven meer te zijn zodat negatieve gevoelens over ‘moslims’, of in de EU over ‘de Grieken’, enz. niet meer worden gecompenseerd door positieve over een reëel, aantrekkelijk alternatief.
  7. In de crisis wint het fascistische gedachtengoed veld. Dit is het proces van fascisering (term van Franz Neumann), waarin de ‘burgerlijke’ partijen ontvankelijk worden voor thema’s die door de fascistische partijen worden gepopulariseerd (nu bv. xenofobie, anti-moslimsentiment). Tevens wordt de fascistische partij als legitieme groepering en potentiële coalitie-/gedoogpartner bejegend (‘Geert valt wel mee’). Meer fundamenteel is er sprake van toenemende demagogie, ongeduld tegenover afwijkende meningen, irrationaliteit (‘ras’, godsdienst, e.a. kenmerken waarop mensen en hun gedrag/opinies worden beoordeeld).
  8. De toenemende ongelijkheid in de wereld veroorzaakt een ongekende migratiedruk richting het ‘Noorden’ incl. Europa. Wapenexporten naar spanningsgebieden, militaire avonturen, ecologische uitputting van hele regio’s, maken het leven in andere werelddelen onmogelijk. In Afrika heeft 18 procent van de bevolking elektriciteit.
  9. Al is een militaire staatsgreep zoals de Griekse in 1967, Chili in 1973, enz. een mogelijkheid, de klassieke fascismes ‘kregen’ de macht via de normale procedures. Mussolini werd door de koning gevraagd een regering te vormen, Hitler door president Hindenburg, enz. Een belangrijke voorwaarde was de noodtoestand die in Duitsland in 1931 werd ingevoerd, waarna per decreet kon worden geregeerd. Vandaag de dag geldt nog steeds de noodtoestand die na 9/11 is ingevoerd in de VS en die indirect ook in Europa en elders burgerlijke vrijheden inperkt (‘terrorisme-bestrijding’). De integrale afluisterpraktijk die door Edward Snowden is onthuld en die bij ons soms wat lacherig wordt afgedaan, moet in dit licht worden beschouwd.
  10. In het Midden-Oosten zijn na de Tweede Wereldoorlog twee nieuwe haarden van fascistoïde machtsuitoefening ontstaan, nl. het Israëlisch-Palestijnse conflict en de voortdurende bezetting van in 1967 door Israël veroverde gebieden, en het jihadisme. Saoedi-Arabië, Qatar, de VAE enz. hebben dit samen met de VS ten tijde van Reagan in Afghanistan uitgebouwd tot een militaire en politieke kracht van betekenis. Net als het fascisme in de jaren dertig, ontsnapte het aldus gecreëerde monster deels aan de greep van zijn makers/sponsors. Vandaag de dag is met ISIS een quasi-staat gevestigd die moeilijk anders dan als fascistisch kan worden beschouwd.